Electrophorus
Elektrisch orgaan
ElectrophorusElektrisch orgaan
Sidderalen
Palingvormige vissen uit het Amazonegebied in Zuid-Amerika, met een in doorsnede rond lichaam. Alhoewel 'aal' genaamd, zijn deze vissen feitelijk mesalen uit de familie van de ➛Gymnotidae. Sidderalen staan bekend om hun vermogen met krachtige elektrische ontladingen prooien te verlammen. ➛Elektrische organen stellen hen daartoe in staat.
Interessant zijn de dieren wel, houdbaar echter zeer tijdelijk. Deze vissen zijn enkel als jong dier te houden, maar groeien al snel een doorsnee bak uit met een uiteindelijke lengte van minimaal anderhalve meter. Ook de risico's die worden gelopen zijn niet mals. E. voltai is met ontladingen tot 860 volt de sterkste van de drie soorten. Dat betekent rubber handschoenen aan voor het ➛toppen van de plantjes! Desondanks worden ze als curiositeit soms aangeboden. Deze vissen zijn echter alleen zinnig in een openbaar aquarium.
Aquarium houden lijkt een vrij ongevaarlijke hobby, de combinatie van elektriciteit met water kan echter tot dodelijke situaties leiden. Natuurlijk gaat het bijna altijd goed, daarom hier een poging in de buurt van altijd te komen.
Een beetje natuurkunde: ➛gedestilleerd water geleidt niet, maar er is slechts een beetje ➛zout nodig om het geleidbaar te maken. Aquariumwater is géén gedestilleerd water, gelukkig maar, geleiden doet het daarom echter altijd.
De reden dat het tweetal in de titel zo gevaarlijk is ligt in het grote contactoppervlak dat water zo gemakkelijk vormt met ons lichaam. Dat oppervlak is óók een bepalende factor in de geleiding. Contact met een blank stuk koperdraad onder spanning is niet prettig, maar slechts zelden dodelijk: het contactoppervlak is slechts enkele vierkante millimeters groot. In water praten we al gauw over duizenden malen zoveel. De dodelijkheid hiervan is echter eenvoudig te verkleinen met aarding. Aarding wordt bij voorkeur geregeld via een geaard stopcontact.
Aarding houdt niets anders in dan dat een onder spanning staand voorwerp - bijvoorbeeld een aquarium met een kapotte verwarming - de stroom via een speciale geleider naar de aarde afvoert en aldus neutraliseert. De geleider heeft een zeer lage weerstand, vele duizenden malen lager dan het menselijk lichaam. Deze zogenaamde lekstroom verdeeld zich ook in die verhouding over lichaam en geleider: vrijwel geheel voor rekening van die laatste, de weg van de minste weerstand.
In gebouwen zijn sinds eind jaren '90 geaarde stopcontacten verplicht. Daarvóór alleen in natte ruimtes als keuken, badkamer en schuur. Geaarde stopcontacten zijn eenvoudig te herkennen aan hun diepere opening en de twee contactstrips langs de rand, tegenover elkaar.
Ook is sinds halverwege de jaren '70 een aardlekschakelaar in de meterkast verplicht. Deze meet het verschil tussen in- en uitgaande stroom en schakelt subiet uit als dat niet nul is. Lekstroom betekent dus: uit.
Het mag duidelijk zijn om aquariumapparatuur daarom vooral op zo'n geaard stopcontact aan te sluiten, indien mogelijk. Is dat niet het geval, laat dan een elektricien één aanleggen, of schaf voor een gering bedrag een losse aardlekschakelaar aan: deze worden tussen stekker en stopcontact geplaatst. Hierop kan, met een stekkerdoos, alle apparatuur worden aangesloten. Neem bij voorkeur een spatwaterdichte stekkerdoos met deksels over de aansluitpunten en monteer deze aan de muur in plaats van liggend op de grond.
Tot zover de apparatuur, wat met het aquarium zelf? De tijden van stalen frame-aquaria zijn alweer ver achter ons. Toch kan ook het frameloos aquarium worden geaard: met een aardpen. Het Amerikaanse Rid-Volt levert een dergelijke voorziening. Een titanium aardpen van ongeveer 6 cm lang, aan een snoer met randaardestekker - beide pennen zijn niet in gebruik - en een zuignap voor plaatsing in het aquarium. Ook in Europa zijn deze te verkrijgen, met een Europese stekker. De prijs komt ongeveer overeen met eerder genoemde losse aardlekschakelaar.
Orgaan waarmee elektrische spanning kan worden opgewekt en als signalen buiten het lichaam kunnen worden afgegeven. Dergelijke organen komen slechts bij waterdieren voor, vooral vissen. Water geleid veel beter dan lucht.
Deze organen zijn rijkelijk voorzien van elektrocyten, lichaamscellen die een kleine spanning kunnen opwekken, vergelijkbaar met zenuwen. Met voldoende elektrocyten kan een flinke spanning worden opgebouwd. De organen zelf verschillen per diersoort van locatie, en kunnen zowel bij de staart als achter de ingewanden voorkomen. Meestal aan weerszijden van de ruggengraat één.
Vooral bij nachtelijk levende soorten zijn deze organen aan te treffen; ogen schieten bij lichtgebrek tekort. Elektrische organen bieden, in combinatie met ➛elektroreceptoren, een goed alternatief zintuig. De afgegeven signalen reflecteren tegen voorwerpen in de omgeving, waarna de receptoren het teruggekaatste waarnemen. Deze reflecties zijn subtiel genoeg om prooidieren, soortgenoten en voorwerpen te kunnen onderscheiden. Volgens onderzoek passen meerdere dieren in dezelfde omgeving hun frequentie aan om signaalverwarring te voorkomen.
Bij enkele soorten is het elektrisch orgaan sterk genoeg om een dier op korte afstand te verlammen, zoals de Zuid-Amerikaanse sidderaal, ➛Electrophorus electricus. Deze, afkomstig uit het ➛Amazonegebied, is daarvan het bekendste voorbeeld. Ook de Afrikaanse siddermeerval Malapterurus electricus is bij velen bekend.
Deze organen zijn aan te treffen bij aquariumvissen uit de volgende families:
